Afbeelding Utrecht Droochsloot
Startpagina | Inhoudsopgave | Lezingen | Op en rond het Domplein | Vrijwaring | Contact

op het web alleen op deze webstek
(om alleen op deze pagina te zoeken druk op Ctrl-F)



Omslag Eerste kerken
Ik vind het een beetje wrang dat ik nog eens extra reclame krijg met betrekking tot het gebruik van de OV fiets, terwijl ik net afgelopen zondag graag gebruik had gemaakt van zo'n OV fiets, maar het apparaat om er een te bemachtigen niet werkte en ook het telefoonnummer voor storingen niet werkte; vergeefs reis dus in feite gamaakt; op mijn  klacht over een en ander nog geen antwoord gehad. Slechte reclame dus!
De eerste kerken
op het Utrechtse Domplein

Een samenhangende visie

Al bij de eerste grote opgraving op het Utrechtse Domplein in 1929 werd de vraag gesteld naar de aanwezigheid van de eerste kerken aldaar. Het resultaat bleef echter decennialang onduidelijk.

Rond Open Monumentendag 1992 werd als groot nieuws gepresenteerd dat de Heilig-Kruiskapel, die vroeger tussen de domkerk en de kerk van Sint-Salvator stond en die tot dan voor tiende-eeuws werd gehouden, wel eens ‘het Sint-Maartenskerkje van Willibrord’ van omstreeks 695 zou kunnen zijn. In de zomer van 1993 vond er een heropgraving van een deel van de kapel plaats.

Inmiddels zijn we meer dan twintig jaar verder. Er hebben sindsdien nog enkele heropgravingen plaatsgehad en men is bezig met het inrichten van een ondergrondse presentatie waar waarschijnlijk ook de resten van de eerste kerken voor het publiek zichtbaar zullen worden gemaakt en gehouden.

De afgelopen decennia zijn intussen ook verschillende publicaties verschenen waarin de vragen met betrekking tot die eerste kerken werden behandeld. Daarbij traden grote verschillen van inzicht aan het licht en hadden er verschuivingen van standpunten plaats.

In deze publicatie, die ook weer op Open Monumentdag is verschenen, geven de auteurs, de historici dr. Charlotte J.C. Broer en dr. Martin W.J. de Bruijn, die zich al van meet af aan beroepshalve met de problematiek hebben beziggehouden, opnieuw een samenhangende visie op de eerste kerkenbouw in Utrecht. In het tweede deel van dit boek geven ze een overzicht van wat er de afgelopen twintig jaar over de problematiek geschreven is.

Het geheel biedt een boeiende caleidoscoop van ideeën en ontwikkelingen in het denken over de eerste kerken op het Utrechtse Domplein.

Inhoudsopgave

Woord vooraf
 
I    Een samenhangende visie
 
Overzicht
Inleiding
Van Romeins naar Germaans
Friezen en Franken
De bouw van een eerste kerkje in Utrecht
Het Sint-Thomaskerkje verwoest
Willibrords komst naar Utrecht
en de stichting van zijn eer­­ste kerk (Sint-Salvator) aldaar
De missionering
De herbouw van het Sint-Thomaskerkje
Hulp van Winfried-Bonifatius
Willibrords laatste levensjaren
Nieuwe bemoeienis van Bonifatius met Utrecht
De bouw van een nieuwe Sint-Salvatorskerk
Problemen met de bisschop van Keulen
Een Karolingische domkerk
In 794 werd Utrecht een bisdom onder het aartsbisdom Keulen
 
II     Historiografie
‘Restje van een ouder bouwwerk’
Twintig jaar archeologisch en historisch onderzoek naar de eerste kerken in Utrecht
 
Inleiding
Nieuwe aandacht voor het probleem
Themanummer van het Bulletin KNOB
Een eerste overzichtspublicatie van onze kant
Enkele reacties
     Reactie van de mediëviste J.M. van Winter
     Reactie van de voormalig stadsarcheoloog van Utrecht T.J. Hoekstra
Nog twee (impliciete) reacties van een mediëvist en een architectuurhistoricus
Overzicht van de Romeinse en vroegmiddeleeuwse bebouwing
Provinciegeschiedenis: onsamenhangend en onevenwichtig
Een nieuwe samenhangende visie
Stadsgeschiedenis: tussen de regels door weggemoffeld
Terug naar het inzicht van archeoloog Van Giffen:
de Heilig-Kruiskapel dateert niet uit de tijd van Willibrord
Een dissertatie over munsters en kapittels
Opnieuw een samenhangende visie van onze kant
De Heilig-Kruiskapel en Willibrord
‘Schatten van het Domplein’: een ambitieus project
De ‘gemeentelijke’ archeologie toch overstag?
 
Bijlage
 
Literatuur en bronnenpublicaties
     Afkortingen
     Bronnenpublicaties
     Literatuur

De eerste kerken op het Utrechtse Domplein. Een samenhangende visie
(ISBN: 978-90-805772-6-8) telt 100 pagina’s en is voorzien van heldere schema’s, plattegronden en verschillende afbeeldingen. De prijs bedraagt, met inmiddels ruim 30% korting, thans € 8,00 (exclusief een aandeel in de porto en/of bezorgkosten, binnen Nederland, 1,50).

U kunt het boek bij ons als auteurs bestellen. Hiervoor dient u het verschuldigde bedrag over te maken op bankrekeningnummer  NL86 INGB 0004 041 432 ten name van C.J.C. Broer, Stadionlaan 41, 3583 RB Utrecht, onder vermelding van De eerste kerken.

U dient er wel voor te zorgen dat op de overschrijving duidelijk uw naam en adres (in elk geval uw postcode en huisnummer) zijn vermeld. Handig is die gegevens even apart door te geven op cjcbroer[at]casema[punt]nl of telefoon 030 254 19 94.

Na ontvangst van de betaling zal De eerste kerken op het Utrechtse Domplein u zo spoedig mogelijk worden toegezonden. Wilt u het boekje zelf komen halen (en porto/bezorgkosten uitsparen), dan dient u even contact met ons op te nemen.

N.B. Aan belangstellenden voor onze publicaties uit het buitenland moeten wij helaas mededelen dat de verzendkosten via PostNL dermate hoog zijn en het risico dat ons ten onrechte strafport in rekening wordt gebracht ook dusdanig groot, dat we hebben besloten geen boeken meer naar het buitenland te verzenden en daarom ook geen bestellingen meer vanuit het buitenland in behandeling te nemen. Mocht u een oplossing voor dit probleem bieden door een contact of adres in Nederland, waar een eventuele bestelling naartoe verzonden kan worden, dan is een en ander natuurlijk geen probleem. Neemt u in dat geval ook even contact met ons op.

Verder nog verkrijgbare uitgaven:

Omslag Rondom het Utrechts stadsrecht

Charlotte J.C. Broer en Martin W.J. de Bruijn, Rondom het Utrechts stadsrecht. De gebeurtenissen in Utrecht in mei-juni 1122 in een nieuw perspectief, Utrecht 2012; ISBN 978-90-805772-0-06.

Jaartallen en data spelen een rol in het leven van ieder mens en iedere in­stelling. Vaak zijn het kapstokken waaraan voorafgaande maar ook erop volgende ontwikkelingen worden opgehangen. Dit is ook het geval met de datum 2 juni 1122 voor de stad Utrecht. Op die dag werden de Utrechters door keizer Hendrik V in hun oude rechten en een kort daarvoor verleend privilege bevestigd.

In 2009 heeft de gemeente Utrecht 2 juni tot ‘stadsdag’ gemaakt. Op deze wijze zouden de Utrechters ieder jaar worden herinnerd aan het ontstaan en de vele eeuwen oude geschiedenis van hun stad.

Met deze publicatie, te verschijnen 890 jaar na de verlening van het Utrechtse stadsrecht,  willen de auteurs een tastbare en algemeen toegan­kelijke inhoudelijke bijdrage leveren aan de viering van de jaarlijkse stadsdag door aandacht te besteden aan de ontwikkelingen en gebeurtenis­sen die mede geleid hebben tot die verlening van het stadsrecht.

De publicatie telt 64 pagina’s, is ruim voorzien van illustraties en verschijnt ter gelegenheid van de Utrechtse stadsdag op 2 juni 2012.
De prijs bedraagt € 1,50 (exclusief een aandeel in de verzend- of bezorgkosten, binnen Nederland € 1,50).

Binnen Nederland kunt u deze uitgave verkrijgen door verschuldigde bedrag  voor het boekje en eventueel de verzending over te maken op IBAN: NL86 INGB 0004 041 432 ten name van C. Broer, Stadionlaan 41, 3583 RB Utrecht, onder vermelding van ‘Rondom het Utrechts stadsrecht’. U dient er wel voor te zorgen dat op de overschrijving duidelijk uw naam en adres zijn vermeld of per e-post uw adresgegevens even door te geven. Na ontvangst van de betaling zal het boekje u zo spoedig mogelijk worden toegezonden.

Voor nadere informatie, zoals de mogelijkheid tot het afhalen van de publicatie of verzending buiten Nederland, kunt u zich wenden tot C. Broer of M. de Bruijn, Sta­dionlaan 41, 3583 RB Utrecht, tel. 030-2541994, of via cjcbroer[at]casema[punt]nl.

Omslag Monniken in het moeras

C.J.C. Broer, Monniken in het moeras. De vroegste geschiedenis van de abdij van Sint-Laurens in het Oostbroek bij Utrecht, Utrecht 2011; ISBN 978-90-805772-5-1.

Rond 1121 trokken enkele ridders zich terug in het moeras ten oosten van Utrecht, het Oostbroek, om daar een vroom leven als heremiet te gaan leiden. Al spoedig hierna, in 1122, werd het aldaar ontstane klooster, dat zowel mannen als vrouwen herbergde, begiftigd door niemand minder dan keizerin Mathilde, echtgenote van keizer Hendrik V. Juist in deze periode bezocht de keizer enkele malen Utrecht. Daar vonden gebeurtenissen plaats die van grote invloed zouden zijn op de ontwikkeling van de stad Utrecht en haar omgeving.

In deze publicatie wordt het ontstaan en de eerste ontwikkeling van dit klooster – later bekend als de Sint-Laurensabdij en het daarnaast ontstane Vrouwenklooster in De Bilt – in de context van de genoemde ontwikkelingen geplaatst. Hierbij worden de gebeurtenissen in en rond Utrecht in deze periode in een nieuw licht gezet en worden de bronnen die er van de begunstiging van de abdij bewaard zijn gebleven opnieuw bekeken.

Voor de inhoudsopgave zie de webpagina Monniken in het moeras.

Het boek telt 304 pagina's en is aantrekkelijk geïllustreerd. Monniken in het moeras is binnen Nederland te bestellen door overmaking van € 16,00 (in geval van verzending binnen Nederland te vermeerderen met een bedrag van € 2,00, als aandeel in de verzend- of bezorgkosten) op IBAN: NL86 INGB 0004 041 432 ten name van C.J.C. Broer te Utrecht. U dient er wel voor te zorgen dat op de overschrijving duidelijk uw naam en adres zijn vermeld; handig is het die gegevens even apart door te geven via cjcbroer[at]casema[punt]nl. Na ontvangst van het verschuldigde bedrag wordt Monniken in het moeras u per omgaande toegezonden. 
Mocht u de publicatie willen komen afhalen (en  verzend- en bezorgkosten willen uitsparen, dient u vooraf even contact met ons op te nemen.

Utrechts oudste kloosters

C.J.C. Broer, Utrechts oudste kloosters: Van Sint-Salvator tot Sint-Paulus. De ontwikkeling van de monastieke traditie binnen de Utrechtse kerk vanaf de tijd van Willibrord tot in de twaalfde eeuw, Utrecht 2007; ISBN 978-90-805772-4-4.

Utrecht kent een lange en belangrijke monastieke traditie. Het is immers in een kloosterlijke instelling – het omstreeks 695 door Willibrord gestichte en in de eerste plaats aan Sint-Salvator gewijde monasterium of missieklooster – dat de Utrechtse kerk haar basis heeft gehad.

Als monastieke opvolgster van dit oude Utrechtse monasterium werd omstreeks 1000 door bisschop Ansfried op de Hohorst bij Amersfoort een nieuwe kloostergemeenschap gevormd.

Deze gemeenschap, niet lang na het ontstaan ervan georganiseerd als benedictijner abdij, werd voorts rond 1050 door bisschop Bernold overgebracht naar de stad Utrecht, waar ze als Sint-Paulusabdij naast de kapittels aldaar en in de entourage van de bisschop een belangrijke plaats ging innemen.

Over de monastieke traditie in Utrecht en de ontwikkeling ervan, van Sint-Salvator tot Sint-Paulus, verhaalt dit boekje.

Deze uitgave is uitverkocht, maar volledig raadpleegbaar als ► PDF-bestand.

Omslag Bonifatius en de kerk van Nederland

C.J.C. Broer en M.W.J. de Bruijn, Bonifatius en de kerk van Nederland, Utrecht 2005; ISBN 978-90-805772-3-5.

Aan de betekenis van Willibrord als grondlegger van de Utrechtse kerk – de basis van het bisdom Utrecht in de Middeleeuwen – is in het onderzoek en in tal van publicaties de nodige aandacht besteed. De rol echter die zijn aanvankelijke leerling Bonifatius in Utrecht heeft gespeeld, is tot nu toe veel minder voor het voetlicht gekomen. Bonifatius kennen veel mensen vooral als de martelaar-missionaris die in 754 in Dokkum werd vermoord door Friezen.

Al minder bekend is bij velen dat Bonifatius – na een drietal jaren Willibrord in Friesland te hebben geassisteerd bij zijn missiewerk – in Germanië (vooral Hessen en Thüringen) een grootse eigen carrière als missionaris heeft gehad en daarna als initiator van hervormingen binnen de toenmalige Frankische kerk en haar oriëntatie op de paus in Rome is uitgegroeid tot een figuur van Europese statuur. Dat hij zich tegelijkertijd ook steeds zeer betrokken is blijven voelen bij de Utrechtse kerk, is tot op heden in het historisch onderzoek en de beeldvorming onvoldoende onderkend.
Bonifatius heeft evenwel in Utrecht in de jaren veertig van de achtste eeuw niet alleen een nieuwe aan Sint-Salvator gewijde kerk gebouwd, maar zich ook beijverd voor het voortbestaan van de Utrechtse kerk als zelfstandige kerk en zetel van een direct onder Rome staand bisdom.

In deze publicatie worden de resultaten gepresenteerd van nieuw onderzoek naar die rol en betekenis van Bonifatius voor de Utrechtse kerk en het – een groot deel van het huidige Nederland omvattende – middeleeuwse bisdom Utrecht.
Ook wordt in deze studie aan de hand van alle beschikbare bronnen, zowel archeologische als historische, een nieuwe visie gepresenteerd op de ontwikkeling van de eerste kerkelijke bebouwing in Utrecht.

De publicatie is voorzien van illustraties en een uitvoerig notenapparaat en telt 96 pagina’s. De prijs bedraagt thans € 3,00 (exclusief een aandeel in de verzend- of bezorgkosten, binnen Nederland, € 1,50).
Het boekje is direct te bestellen via cjcbroer[at]casema[punt]nl.

Uniek in de stad

C.J.C. Broer, Uniek in de stad. De oudste geschiedenis van de kloostergemeenschap op de Hohorst bij Amersfoort, sinds 1050 de Sint-Paulusabdij in Utrecht: haar plaats binnen de Utrechtse kerk en de ontwikkeling van haar goederenbezit (ca. 1000 - ca. 1200), Utrecht 2000; ISBN 978-90-805772-1-9.

Utrecht kent een lange monastieke geschiedenis die teruggaat tot de missionaris Willibrord, zevende-eeuwse grondlegger van de Utrechtse kerk. Als monastieke opvolgster van het door hem gestichte monasterium van Sint-Salvator, waarin deze kerk haar basis had, werd omstreeks 1000 door bisschop Ansfried op de Hohorst bij Amersfoort een nieuwe kloostergemeenschap gesticht. Deze gemeenschap, niet lang na het ontstaan ervan georganiseerd als benedictijner abdij, werd voorts rond 1050 door bisschop Bernold overgebracht naar de stad Utrecht, waar ze als Sint-Paulusabdij naast de kapittels aldaar een belangrijke plaats ging innemen.

Over deze vroege geschiedenis en de unieke plaats van de abdij in Utrecht en de rol in de entourage van de bisschop gaat Uniek in de stad. Uitgebreid wordt ingegaan op de achtergronden en (kerkelijke en monastieke) context van de stichting van de abdij, maar met name ook de wijze waarop de kloostergemeenschap van meet af aan door de bisschoppen voorzien werd van belangrijke goederen en rechten, waarvan de inkomsten bestemd waren om in het onderhoud van de monniken te voorzien. Deze bezittingen waren onder meer gelegen in de omgeving waar de kloostergemeenschap oorspronkelijk gevestigd was, namelijk in Eemland (Leusden, Soest en verder in de min of meer directe omgeving van Amersfoort), maar ook in bijvoorbeeld Zuid-Holland, het Midden-Nederlandse rivierengebied, Zeeland en Friesland. In verschillende van deze streken is de abdij nauw betrokken geweest bij ontwikkelingen als de stichting van nieuwe kerken en parochies en bij de ontginningen die hier in de loop van de Middeleeuwen op grote schaal werden uitgevoerd.

Er zijn nog slechts enkele exemplaren van deze publicatie te verkrijgen, met korting, voor € 17,50 (exclusief een aandeel in de verzend- of bezorgkosten, binnen Nederland, € 4,00).
U kunt Uniek in de stad direct bestellen via cjcbroer[at]casema[punt]nl.


Gepubliceerd 2010; laatst bewerkt 23 september 2015.