Droochsloot
Startpagina | Inhoudsopgave | Lezingen | Uitgaven | Op en rond het Domplein | Vrijwaring | Contact

op het web alleen op deze webstek
(om alleen op deze pagina te zoeken druk op Ctrl-F)
Lezing 6 november 2021:


Oudwijk in welstand
De abdij in welstand.

Uitzicht op Oudwijk
Uitzicht op Oudwijk.
door dr. Charlotte J.C. Broer

Het ontstaan van de klooster-
gemeenschap in Oudwijk in 1135


op zaterdag 6 november 2021, 14:00-16:00 uur,
in Podium Oost, Oudwijkerdwarsstraat 148, 3581 LJ Utrecht

In 1135 stichtte, na de dood van haar echtgenoot Arnold, burggravin Mechteld op wat genoemd wordt ‘haar eigen bezit’ een religieuze gemeenschap, die gelegen was in Oudwijk, net buiten Utrecht.

Bijzonder aan deze gemeenschap was dat ze als in beginsel familieklooster van de Utrechtse burggraven niet alleen buiten de Utrechtse bisschop om tot stand lijkt te zijn gekomen; anders dan tot nog toe steeds is aangenomen, blijkt ze ook gedurende ruim een eeuw na haar stichting in plaats van een benedictijner abdij een wereldlijk (dames)stift te zijn geweest. De ingetreden vrouwen legden, afwijkend van benedictijner nonnen, geen volledige geloften, waaronder die van armoede (persoonlijke bezitsloosheid) af, maar mochten bijvoorbeeld eigen bezit en inkomsten behouden. Van met name de kant van bisschop Godfried (1156-1178) blijkt er dan in de jaren zestig van de twaalfde eeuw zeker wel aandrang te zijn uitgeoefend om toch de regel van Benedictus in te voeren. Hierbij is mogelijk de steun ook gezocht van de beroemde Duitse abdis Hildegard van Bingen. Maar uiteindelijk is het pas in 1246 dat we van een benedictijner abdij van Sint-Steven in Oudwijk kunnen spreken.

Over de gemeenschap als burggrafelijk eigenklooster, haar plaats in Oudwijk en ontwikkeling tot  betrekkelijk welvarende en ook zelfstandige religieuze instelling gaat deze lezing.

Duur van de lezing: ongeveer twee maal drie kwartier, met daartussen een pauze; koffie en thee is verkrijgbaar (€ 1,00; niet bij de prijs voor de lezing inbegrepen). Maximaal kunnen 25 mensen de lezing bijwonen.

Kosten voor deelname: € 5,00. U dient zich tevoren (per mail: cjcbroer[at]casema[punt]nl of per telefoon: 030-2541994) op te geven en te betalen; eerst na betaling, waarvan u een bevestiging ontvangt, geldt u als deelnemer.

De lezing wordt gehouden mede naar aanleiding van de recente verschijning van de historische studie Uitzicht op Oudwijk, die – net als andere, eerdere publicaties van de auteur – die middag ook verkrijgbaar zal zijn.

Ter introductie kunt u onder deze koppeling een filmpje bekijken met een interview, uitgezonden op 16 oktober voor Podium Oost TV (vanaf minuut 32).

Omslag Uitzicht op Oudwijk

Verschenen 22 september 2021:
Uitzicht op Oudwijk
Bisschoppen, burggraven en het circa 1135 gestichte wereldlijk vrouwenstift in Oudwijk bij Utrecht in de twaalfde en vroege dertiende eeuw
door dr. Charlotte J.C. Broer

De twaalfde eeuw is een periode geweest waarin zich op politiek-kerkelijk, algemeen maatschappelijk en monastiek vlak aanzienlijke veranderingen voordeden en onderlinge verhoudingen zich sterk hebben gewijzigd. Dat gold voor het bisdom, Sticht en de stad Utrecht en haar omgeving.

In de directe nabijheid van die stad, aan de oostkant ervan, werd in 1135 door de Utrechtse burggravin Mechteld een religieuze vrouwengemeenschap gesticht, die later bekend zou staan als de benedictijner abdij van Sint-Steven in Oudwijk, maar aanvankelijk georganiseerd bleek als wereldlijk stift.

In deze publicatie worden het ontstaan en de eerste ontwikkeling van deze gemeenschap in de context van de genoemde ontwikkelingen geplaatst en haar geschiedenis gevolgd tot ongeveer het midden van de dertiende eeuw, toen het stift werd tot een benedictijner abdij.

Ter introductie kunt u onder deze koppeling een filmpje bekijken met een interview voor Podium Oost TV.

De publicatie, die is uitgegeven door de auteur, is verschenen op 22 september 2021. Het boek telt 288 bladzijden en is geïllustreerd. U kunt het bestellen door € 24,95  over te maken op bankrekeningnummer NL86 INGB 0004 0414 32 ten name van C.J.C. Broer, Stadionlaan 41, 3583 RB Utrecht, onder vermelding van “Oudwijk”. U dient er wel voor te zorgen dat op de overschrijving duidelijk uw naam en adres zijn vermeld; handig is die gegevens even apart door te geven (cjcbroer[at]casema[punt].nl of via telefoonnummer 030-254 19 94). Na ontvangst van de betaling zal Uitzicht op Oudwijk u zo spoedig mogelijk (binnen Nederland) zonder verdere kosten worden toegezonden.

N.B. Bij verzending naar het buitenland moeten helaas extra portokosten in rekening worden gebracht, bijvoorbeeld naar EU-landen € 5,00. Eventueel kunt u tevoren contact met ons opnemen.

Inhoud

Inleiding

 
1. Het ontstaan en de vroegste geschiedenis van de kloostergemeenschap in Oudwijk: vragen en een eerste verkenning
1.1 Het oudste bronnenmateriaal: oorkonden uit de periode 1164-1174
1.2 Over de veronderstelde onechtheid van sommige oorkonden en wat het beschikbare bronnenmateriaal ons niettemin kan leren over het ontstaan en de vroegste geschiedenis van de kloostergemeenschap in Oudwijk
1.3 Het ontstaan en de vroegste ontwikkeling van een kloostergemeenschap in Oudwijk
 
2. Politiek-kerkelijke ontwikkelingen in de loop van de twaalfde tot in de vroege dertiende eeuw
Inleiding
2.1 Ontwikkelingen na het Concordaat van Worms (1122): de verander(en)de positie van de bisschop van Utrecht in de twaalfde eeuw
2.2 De positie van de Utrechtse kapittels, edelen en bisschoppelijke ministerialen in bisdom en Sticht
2.2.1 Toenemend belang van de kapittels
2.2.2 Vrije edelen en bisschoppelijke ministerialen
2.3 De Utrechtse bisschoppen in de twaalfde en vroege dertiende eeuw: van Burchard (1100-1112) tot en met Dirk (II) van Ahr (1197-1212)
2.4 Ontwikkelingen op monastiek gebied: veranderende opvattingen met betrekking tot het monastieke en canonicale leven en het ontstaan van nieuwe kloosters en abdijen in de loop van de twaalfde eeuw
2.4.1 Nieuwe kloosters en abdijen in bisdom en Sticht
2.4.2 Eigenkloosters uit de tijd?
2.4.3 Mogelijkheden voor vrouwen om (zelfstandig) een kloosterlijk leven te leiden
 
3. De ministeriale Utrechtse burggraven en hun positie in Oudwijk en omgeving
3.1 De ministeriale burggrafelijke familie
3.2 Oudwijk, Overdevecht en de positie aldaar van de ministeriale Utrechtse burggraven
3.2.1 Oudwijk: oud kerkelijk domeingoed tussen Rijn en Vecht
3.2.2 De ontginningen vanaf de jaren twintig van de twaalfde eeuw in het Oostbroek en het gebied ten oosten van de Vecht
 
4. Nadere beschouwingen rond het ontstaan van een kloostergemeenschap in Oudwijk en de vroegste ontwikkeling ervan in de jaren veertig en vijftig van de twaalfde eeuw
Inleiding
4.1 De vestiging van een kloostergemeenschap (claustrum) door burggravin Mechteld in 1135 in proprio fundo, ‘op (haar) eigen grond’, de dotering ervan en de schenkingen door burggraaf Otto
            Oudwijk
            Houten
            ‘Trechterveen’
            Abcoude en Aalsmeer
4.2 Een burggrafelijk eigenklooster: macht en onmacht van burggraaf en bisschop
4.3 Een nieuw klooster van benedictijner signatuur?
4.4 De stichting van en steun voor een wereldlijk damesstift of seculier kapittel in Oudwijk
4.5 De ontwikkeling van de gemeenschap in de jaren veertig en vroege jaren vijftig van de twaalfde eeuw en haar plaats in het monastieke landschap van die tijd

5. De positie en ontwikkeling van het wereldlijk vrouwenstift in Oudwijk ten tijde van het episcopaat van bisschop Godfried van Rhenen (1156-1178) tot en met de regeling van de voogdij in 1174
Inleiding
5.1 Het van het toneel verdwijnen van de ministeriale Utrechtse burggraaf en de mogelijke consequenties hiervan voor de gemeenschap in Oudwijk (1156-1164): een positie tussen bisschop en domproost
5.2 Sophia, abdis in Oudwijk
5.3 De schenking van Hendrik Troibant aan de gemeenschap in Oudwijk en de bevestiging daarvan in 1164 door de pauselijk legaat, bisschop Liudo van Sabina
‘Trechterveen’ (Oostveen) en Vleuten
5.4 De gemeenschap in Oudwijk geplaatst onder bescherming van de keizer (1165)
5.5 Het overlijden van domproost Arnold (1172/73), de bouw en wijding van een kerk (1173), en plaatsing van de gemeenschap onder de voogdij van de bisschop (1174)
5.5.1 De bouw van een stiftskerk, mogelijk gemaakt door onder meer schenkingen van de ministeriaal Willem van Voorn, en de plechtige wijding ervan door bisschop Godfried van Rhenen in juli 1173
De Meern
Oudkerkhof te Utrecht
Oudwijk en (de) Oostwaard (bij Zuilen)
5.5.2 Bisschop Godfried neemt de voogdij over de gemeenschap op zich en bevestigt en vermeerdert haar bezit en rechten; de oorkonde van 1174
5.5.3 De aankoop in 1174 van land in Oudwijk van Wolfram van Barneveld
5.6 Van voormalige eigenkloosterlijke instelling tot met de Utrechtse kerk verbonden en onder voogdij van de bisschop geplaatst wereldlijk stift
 
6. Het stift in Oudwijk onder voogdij van de bisschop. Positie en ontwikkeling in de latere twaalfde en loop van de dertiende eeuw, tot de regularisering en omvorming ervan tot benedictijner abdij in 1246
Inleiding
6.1 De laatste jaren van het episcopaat van Godfried van Rhenen en de regeringsperiode van bisschop Boudewijn van Holland (1178-1196)
6.1.1 De gemeenschap onder voogdij van de bisschop, maar ook onder bescherming van opnieuw een proost
Heemskerk
Mi(land) of Mije
Maarssen, Maarssenbroek en Maarsseveen
Breeveld (onder Woerden)
6.1.2 Het aantreden als bisschop van proost Boudewijn van Holland in 1178 en de betekenis daarvan voor de positie van de gemeenschap in Oudwijk: de interpolatie in de voogdijoorkonde van 1174 en ontwikkelingen daarna
Verlies van bezit in Maarssen en omgeving, in Aalsmeer en Heemskerk?
Mi(land) en Kamerik
6.2 De regering van bisschop Dirk van Ahr (1197-1212)
6.2.1 Herstel van vertrouwen en vermogen?
Bezit met name in het westen van het Nedersticht
6.2.2 Aankopen van land, mogelijk gemaakt door de schenking aan de gemeenschap door Frenkinna (circa 1200)
Vuilkop
Oostwaard
Maarsseveen
6.3 De gemeenschap in 1217 geplaatst onder bescherming van de paus en door deze bevestigd in haar bezit en rechten
6.4 De ontwikkeling van stift tot benedictijner abdij in de loop van de dertiende eeuw
6.4.1 De ontwikkeling van andere, deels nieuwe vrouwenkloosters in en bij Utrecht en de mogelijke betekenis daarvan voor de positie van de gemeenschap in Oudwijk
6.4.2 Het falsum op naam van bisschop Otto (II) van Lippe
6.4.3 Regularisering van de gemeenschap in 1246: benedictijner abdij van Sint-Steven in Oudwijk
 
7. Terugblik en perspectief: van welvarend stift in de schaduw van de Utrechtse kerk tot autonome benedictijner abdij


© 2021 C.J.C. Broer en M.W.J. de Bruijn. - Gepubliceerd 11 augustus 2021; laatst bewerkt 16 oktober 2021.