Droochsloot
Startpagina | Inhoudsopgave | Lezingen | Uitgaven | Op en rond het Domplein | Vrijwaring | Contact

op het web alleen op deze webstek
(om alleen op deze pagina te zoeken druk op Ctrl-F)
Voor de oorsprong van (Oostbroek-)De Bilt zie op deze internetpresentatie de webpagina 900 jaar De Bilt?
Uitvoerig over de oudste geschiedenis C.J.C. Broer, Monniken in het moeras (Utrecht 2011).
Waar(om) is dat feestje?
Kanttekeningen bij de viering van het Bilts jubileum
door Charlotte Broer




De gemeente De Bilt vierde in 2013 het 900-jarig bestaan. Dat is minstens negen jaar te vroeg. Dat wisten ze in De Bilt zelf inmiddels ook wel. Daarom beschouwde men het gekozen ontstaansjaar verder maar als symbolisch. Daar heb ik niet veel moeite mee en ik gun iedereen zijn of haar feestje.

Wat me als historica echter stoort, is hoe men zich in De Bilt verder volkomen onverschillig betoonde over wat werkelijk van de geschiedenis van de eigen omgeving bekend is. Aangrijpen van een jaartal leek te betekenen dat men het verleden ziet als een soort grabbelton, waarin men naar believen mag grabbelen en willekeurig uit kan putten. En dan wordt het een wonderlijk allegaartje!

Een frappant voorbeeld hiervan vormde de uitnodigingsbrief van de Stichting 900 jaar De Bilt voor de officiële opening op 14 maart 2013. Daarin lezen we in de eerste alinea:

‘In 2013 viert de gemeente De Bilt dat zij 900 jaar geleden ontginningsrechten heeft gekregen voor het gebied van Oostbroek tot Westbroek.’

Wat er alleen in deze openingszin al niet klopt:

De gemeente De Bilt kreeg 900 jaar geleden geen ontginningsrechten voor het gebied van Oostbroek tot Westbroek, want:
  • de gemeente De Bilt bestond in 1113 nog niet, en dat gold ook voor een eventuele rechtsvoorgangster, het gerecht Oostbroek c.a.;
  • in 1113 werden er geen ontginningsrechten verleend (zie hierna), laat staan dat dit gebeurde voor het hele gebied van Oostbroek tot Westbroek. Deze gebieden hadden toen niets met elkaar van doen, en zouden dat nog lang niet hebben;
  • als men al aan 1113 wil vasthouden, omdat door sommigen wordt aangenomen dat uit dat jaar een stuk dateert waarin melding gemaakt wordt van het bestaan dan al van maar liefst twee kloosters in dit gebied, dan moet men het daarbij laten. Van ontginning en het recht om die te beginnen wordt namelijk in dit stuk niet gesproken; en bovenal
  • van die ontginningen is en kan pas sprake zijn na uitvaardiging van een oorkonde in 1122, waarin roomskoningin Mathilde aan de jonge kloostergemeenschap van Sint-Laurens in het Oostbroek het omliggende moeras- en aangrenzende veengebied schenkt, met dusdanige rechten, dat aangenomen mag worden dat die ontginning eerst dan vanuit het klooster kan en zal worden ondernomen.
Jurisdicties De Bilt 1400
De gerechten in het gebied van de latere gemeente De Bilt omstreeks 1400. Uit: J. van der Spek, Van Oostbroek tot Westbroek (De Bilt 2007) 19.

In de derde alinea vervolgde de uitnodigingsbrief van de Stichting 900 jaar De Bilt met:

‘Waarom 14 maart? Tegenwoordig wordt in De Bilt op 14 maart Mathildedag gevierd. Deze dag herinnert aan de schenking van de gronden van het huidige De Bilt aan het nieuwe klooster Oostbroek. De schenking gebeurde door de Duitse keizerin Mathilde. Wat in het jaar 1113 begon met het verkrijgen van ontginningsrechten voor het gebied van Oostbroek tot Westbroek, is [….]’
Ja, waarom 14 maart?
  • Deze datum is ontleend – nee, niet aan een stuk uit 1113 maar – aan de voornoemde oorkonde uit 1122, waarin aan de jonge abdij van Sint-Laurens het moerasgebied Oostbroek met het aangrenzende veen wordt geschonken. Of men dat dan gelijk mag stellen met ‘de gronden van het huidige De Bilt’? Delen van wat toen geschonken werd behoren nu tot de huidige gemeente Utrecht, en tot de huidige gemeente De Bilt behoren gebieden die toen in geen geval aan Sint-Laurens werden geschonken. Hooguit was er in 1122 sprake van vorming van het gerecht Oostbroek, dat gezien mag worden als rechtsvoorgangster van de gemeente De Bilt, die in haar huidige vorm ook andere voormalige gerechten omvat (Maartensdijk (= Herbertskop en Oostveen), Achttienhoven, Westbroek).
  • De oorkonde van Mathilde uit 1122 kan overigens niet dateren van 14 maart, omdat keizerin Mathilde toen onmogelijk in Utrecht kan zijn geweest om daar deze schenking te doen. Ze moet veeleer zijn uitgevaardigd op 14 mei 1122, toen de keizer en keizerin in Utrecht het Pinksterfeest vierden, ter gelegenheid waarvan toen deze schenking werd gedaan.
  • Hoe dan voorts in de onderhavige brief ineens weer het jaar 1113 gekoppeld wordt aan ‘het verkrijgen van ontginningsrechten voor het gebied van Oostbroek tot Westbroek’ is even raadselachtig als ongerijmd.
  • ‘Van Oostbroek tot Westbroek’ is ongetwijfeld ontleend aan een eerder verschenen publicatie van Joost van der Spek uit 2007, en als titel van een boek, waarin de geschiedenis van een gebied in haar diversiteit wordt geschetst, een heel aardige. Maar de zinsnede nu blindelings en zonder verder nadenken koppelen aan een jaartal en een veronderstelde historische gebeurtenis is absurd. Oostbroek en Westbroek en alles wat er aan Achttienhoven en Maartensdijk tussen ligt zijn zeer diverse gebieden, met elk een eigen geschiedenis en ontwikkeling, die natuurlijk samenhang vertoont, maar ook uiteenlopend is: er is sprake van verschillende beginpunten, gezagsrechten, overige gerechtigden. 
  • Met Oostbroek heeft Westbroek vooralsnog geen andere binding dan dat mogelijk de abdij van Sint-Laurens behalve ten aanzien van Oostbroek kort nadien ook ten aanzien van Zuilen en het daarbij behorende ontginningsgebied Westbroek rechten heeft verworven, maar – anders dan in Oostbroek – er niet in is geslaagd die ontginningen van de grond te doen komen en daarop dit bezit en deze rechten Zuilen en Westbroek ook weer grotendeels heeft afgestoten. De verbinding tussen (Oostbroek-)De Bilt en Westbroek is eerst in de twintigste eeuw tot stand gekomen.
  • Van De Bilt zelf was 900, maar ook 891 jaar geleden nog in het geheel geen sprake. Mogelijk valt een voorzichtig begin ervan (enkele gebouwen) aan te nemen vanaf ongeveer 1139, toen op de plek waar nu het KNMI gevestigd is het Vrouwenklooster werd gesticht. De naam De Bilt lijken we eerst in de veertiende eeuw vermeld te vinden.
Kernen gemeente De Bilt
De kernen van de tegenwoordige gemeente De Bilt: 1. Westbroek-Achttienhoven; 2. Hollandsche Rading; 3. Maartensdijk; 4. Groenekan; 5. Bilthoven; 6. De Bilt. Uit: J. van der Spek, Van Oostbroek tot Westbroek, 111.


© C.J.C. Broer en M.W.J. de Bruijn 2013. - Gepubliceerd 11 maart 2013; laatst bewerkt 11 maart 2013.